9 ay geciken itiraz: Musul’un elden çıkışı ve kritik anlar
TPAO’nın Kerkük’te yüzde 15 ortaklığı Musul’un 100 yıl önce elden çıkışını yeniden gündeme taşıdı. Tarihçiler Lozan’da sonradan itiraz edilen “kabul”e dikkat çekiyor.
TPAO’nun BP Energy Company of Kirkuk Limited’de yüzde 15 hisse alması, Musul’un tam 100 yıl önce elden çıkışıyla ilgili tartışmaları yeniden alevlendirdi. Tarihçiler, yaygın anlatıda öne çıkan “Şeyh Said, Ankara’yı zora düşürdü” tezi yerine, Lozan’da sonradan itiraz edilen kabul kayıtlarına dikkat çekiyor.
1517’de Osmanlı sınırlarına katılan Musul, I. Dünya Savaşı sonuna kadar Osmanlı kontrolünde kaldı. Mondros Mütarekesi 30 Ekim 1918’de imzalandığında bölge hâlâ Osmanlı kuvvetlerinin denetimindeydi.
İngiltere, mütarekenin üzerinden bir hafta bile geçmeden, metindeki 7’nci maddeyi gerekçe göstererek Musul’u 6-7 Kasım 1918 tarihlerinde işgal etti. İngiliz komutan General Marshall, bu maddeye dayanarak bölgedeki Osmanlı 6. Ordu’su ve yerel halkın İngiliz birliklerinin güvenliğini tehdit ettiğini iddia etti.
İşgal için asayişsizlik gibi çeşitli bahaneler sunan İngilizlerin esas amacı, notlara göre, bölgedeki petrol yataklarını kontrol altına almak ve Basra’dan Bağdat’a uzanan hakimiyetini pekiştirmekti. Bu şekilde Musul yaklaşık beş yıla yakın süre İngiliz işgali altında kaldı.
Musul meselesi, Temmuz 1923’te Lozan Antlaşması görüşmelerinde masaya geldi. Türkiye, bölgenin kendisine bırakılmasını isterken İngiltere, Musul’un kendi güdümlerindeki Irak’ın bir parçası olarak kalmasında ısrar etti. Tarihçiler, Lozan sürecinde kayda geçen “kabul”lerin ileride itiraz konusu olduğunu vurguluyor.
TPAO’nun Kerkük ortaklığı hamlesi, yüz yılı aşkın süredir süregelen hak ve anlatı tartışmasını yeniden görünür kıldı. Tarihsel kayıtların ve Lozan’daki tutanakların değerlendirilmesi, güncel gelişmelerle birlikte yeniden gündeme taşınıyor.